Onderwater is het altijd echt…!

Brandweerduikers redden mensen en dieren in en onder water. We kijken mee op de kazernes in Deventer en Utrecht – Leidsche Rijn. Deze duikers zijn onderdeel van de Veiligheidsregio IJsselland, een regio met twee duikteams: Deventer en Zwolle-Noord. Alle leden van het brandweerkorps in Deventer zijn ook brandweerduikers. Dat betekent dat iedereen die als brandweerman of -vrouw actief is, ook beroepsduiker is en wanneer je dat niet wil, je hier niet als brandweerman kan werken. De algemene opdracht van het redden van mens en dier gaat hier dus door onder water. En daarvoor moet je trainen. Precies wat deze collega’s vandaag doen. Wij mogen meekijken bij deze oefening.

Briefing

De dag bij dit team begon om 8 uur met een uitgebreide briefing over de oefening van deze dag. Een groot whiteboard staat vol met informatie. Rijkswaterstaat is geïnformeerd over deze oefening en heeft toestemming gegeven als vaarwegbeheerder, ook de arbeidsinspectie is op de hoogte. Allemaal papierwerk vooraf gedaan om deze oefening te kunnen laten plaatsvinden. Het team dat vandaag de oefening doet, zijn de mensen die 24-uursdienst hebben. Die dienst is net begonnen en duurt tot de volgende dag. Oftewel: als er nu een uitruk komt waarbij ook deze wagens nodig zijn, staakt deze oefening direct.

Oefeningen bij de brandweer zijn er om de skills van de brandweerduikers op peil te houden, de teams te laten samenwerken en de duikprocedures top-of-mind te hebben.

‘Echte inzet op dit gebied is er niet heel vaak’, zegt Bas, een van de duikers. ‘Dus deze oefeningen zijn echt nodig. En gelukkig maar, want veel inzet zou betekenen dat er veel ernstige waterongevallen op de IJssel zijn en dat is gelukkig niet zo.’

In de briefing komen ook de kaarten van het oefengebied langs en de risico’s. De duikteams bestaan uit een duikploegleider, een veiligheidsduiker, een reddingsduiker in het water en een chauffeur/assistent van het team. De maximale duiktijd is voor deze oefenduik 15 minuten per duiker en de diepte 5 meter. Met een noordelijke verwachte stroming van minimaal twee knopen, de spoorbrug, een verlaagde loswal, het warme weer vandaag, een lage waterstand, keien en scheepvaart is er genoeg om rekening mee te houden. Een brandweervaartuig zal aanwezig zijn op de IJssel voor het waarschuwen van de scheepvaart en het beveiligen van de duikers.

Aan de waterkant is het inderdaad heerlijk weer. Het lijkt erop dat iedereen de oefening kan doen en dat gebeurt ook. In hoog tempo gaan alle duikers om de beurt te water, sommige pakken de kans twee keer. ‘Het is belangrijk om zoveel mogelijk te oefenen’, zegt Bas. ‘We zijn regionaal met in totaal 45 duikers en moeten allemaal dertig duiken per twee jaar maken. Dat lijkt heel weinig, maar we kunnen maar twee dagen per week oefenen, je moet dan maar net dienst hebben en er moet geen uitruk zijn. Dat is dus gewoon plannen én gaan als het kan.’

Redden van slachtoffers

Brandweerduikers zijn getraind in het redden van slachtoffers in, op en onder water. Ze werken in een hecht team, maar onder water zelfstandig, zoals eigenlijk bij alle beroepsduikers het geval is. Slecht zicht, moeilijke omstandigheden door stroming, modder, slecht weer, kou, hitte, paniek bij de slachtoffers en omstanders of andere oorzaken zorgen voor extra uitdaging. Genoeg reden om regelmatig te trainen. De basis ligt in de opleiding tot beroepsduiker in de categorie A15(OLV) – daarmee leer je duiken tot 15 meter diepte met Oppervlakte Lucht Voorziening. Ze werken dus niet met hefballonnen of aangedreven middelen, maar doen wel noodbergingen en halen auto’s uit het water als dat kan. Naast duikreddingen is het team uitgerust voor het uitvoeren van oppervlaktereddingen, het redden van mensen en dieren met een maximale afstand van 200 meter vanaf de kant.

Naast de beroepsteams bij de brandweer zijn er ook vrijwillige brandweerposten die de duiktaak uitvoeren in Nederland. Mario van Hattum, Regionaal coördinator waterongevallen bij de Veiligheidsregio Utrecht en kerngroeplid bij de vakgroep Waterongevallenbestrijding, legt het verschil uit:

‘De vrijwillige brandweerduikteams zijn voor heel erg veel veiligheidsregio’s ontzettend belangrijk. In de veiligheidsregio IJsselland zijn beide duikteams belegd bij de beroepsposten, maar in de veiligheidsregio Utrecht zijn vier van de zes brandweerduikteams belegd bij vrijwillig georganiseerde brandweerposten’.

Ook in de Veiligheidsregio Utrecht – met de hele provincie Utrecht als uitrukgebied – zijn veel brandweerduikers actief. Het gebied heeft ook veel water: ‘Denk aan al het water in de steden Utrecht en Amersfoort’, zegt Van Hattum. ‘Maar ook de gebieden rond de Lek, het Amsterdams Rijnkanaal, de Vecht, de prutslootjes overal in de buitengebieden en het plassengebied rond Vinkeveen. We hebben nu zes duikteams hier, vijf boten, en drie oppervlaktereddingteams. Dat is echt heel veel volume in menskracht, binnen 20 tot 25 minuten kunnen we hier twee complete duikteams aan de waterkant hebben in de risicogebieden. Veel vrijwillige brandweercollega’s groeien door als beroepsmedewerkers, vaak ook naar brandweerduiker.’

Brandweer of oppervlaktereddingsteam
Brandweer IJsselland heeft duikteams in Deventer en Zwolle-Noord. Deze teams zijn gespecialiseerd in reddingen in en onder water. Ze werken samen met oppervlaktereddingsteams, maar duikteams halen slachtoffers verticaal uit het water, terwijl oppervlaktereddingsteams dat horizontaal doen.

Doorontwikkelen

Zoals we vaker horen van beroeps die in hun werk ook onder water gaan is ‘water’ een bijzondere component. ‘Ook bij de brandweer geldt dat. Onder water is het áltijd echt’, zegt Van Hattum. ‘Als je als brandweerduiker aan de slag wil, moet je dat echt heel erg leuk vinden en geschikt zijn. In vergelijking met het binnenrennen van een brandend huis is het toch nog weer anders. Je raakt zoveel meer zintuigen kwijt en begeeft je in een omgeving waar we niet voor gemaakt zijn als mens. Water doet iets met de mens. Daarbij ben je als brandweerduiker altijd alleen onder water. Boven water, bij brand en hulpverlening, werk je altijd in koppels.’

Van Hattum is dagelijks bezig met het doorontwikkelen van de waterongevallenbestrijding in Nederland, hij brengt risico’s in beeld en evalueert. Daarnaast kijkt hij naar innovaties.

‘De technische middelen zijn er allang’, zegt Van Hattum. ‘Het toepassen binnen de brandweer, daar liggen nog veel vragen en uitdagingen. Je kan bijvoorbeeld kijken naar boten met sonar eronder, maar je moet je wel afvragen: past dit bij ons, heeft dit zin?’

In het verleden zijn er meerdere duikongevallen geweest met brandweerduikers. Daar is veel van geleerd. ‘We gaan niet wachten op een volgende’, zegt Van Hattum ook duidelijk. In deze evaluaties is gekeken naar de oorzaken van ongevallen. ‘Het brandweerduiken is een vak naast een vak, je bent manschap en beroepsduiker. Ondanks dat de duiktaak vaak ter discussie staat bij bezuinigingsrondes investeren we veel in dit beroep.’ In deze evaluaties wordt veel gekeken naar de oorzaken van ongevallen.

Zo is gekeken naar de zelfredzaamheid en stressbestendigheid van de duiker, en ondanks dat dat wellicht klinkt als iets wat in je karakter moet zitten is het ook zeker mogelijk om dat met techniek en materiaal te ondersteunen. ‘We zoeken oplossingen voor veiliger werken in techniek, uitrusting, vakbekwaamheid, in de organisatie zelf en in risicobewustzijn. Een duik bij de brandweer is tot vijftig meter uit de kant (of vanaf de boot) in verband met de lengte van de seinlijn en maximaal 15 meter diep. Alles tussen de 9 en 15 meter geldt hierbij als ‘diepe duik’. Zelfredzaamheid- en noodprocedures kun je beter oefenen in een duiktoren dan in open water. En we kijken bijvoorbeeld naar oorzaken van stress bij duikers onder water. De belangrijkste zijn de beperking van de luchtvoorraad, daarom zijn een aantal veiligheidsregio’s overgestapt van scuba naar scuba aangevuld met een Oppervlakte Lucht Voorziening (OLV). Ook seinlijnen kunnen een rol spelen. Een seinlijn die zinkt, kan verstrikt raken aan objecten op de bodem en dat veroorzaakt stress, de oplossing is dus een drijvende lijn.’

Digitale verkenning

Bij de doorontwikkeling van deze tak van beroepsduiken hoort ook digitale verkenning. Daar horen luchtdrones, bodycams voor het streamen van beelden en blusrobots bij, maar ook onder water is er van alles in te zetten. Van Hattum: ‘Met bijvoorbeeld een ROV – Remotely Operated Vehicle – kan de duikveiligheid verhogen, slagkracht vergroten en we kunnen op plekken komen waar we nu niet kunnen komen, dieper dan 15 meter, verder dan 50 meter uit de kant of plekken die niet veilig genoeg zijn om duikers in te zetten door bijvoorbeeld de aanwezigheid van scheepvaart. Het voordeel is dat we dan ook op plaatsen kunnen verkennen waar bijvoorbeeld duikongevallen plaatsvinden en het dieper is dan 15 meter, zonder dat er direct een brandweerduiker het water in moet. Nu is het nog wel eens aan de orde dat mensen op de kant zaken van je vragen die je niet mag, bijvoorbeeld dieper duiken dan 15 meter als wettelijke grens, of kan als brandweerduiker en we snappen best dat het lastig kan zijn – voor omstander én hulpverlener – dat je dan dus niet kan helpen zoals je zou willen doen. Met ROV’s wordt een redding vaak veiliger, beter en efficiënter. Eerst verkennen, identificeren en dan handelen, wordt dan de werkwijze.’

Materiaal

Een andere grote verandering binnen het brandweerduiken in de veiligheidsregio Utrecht is de centralisatie van alle onderhoud en reiniging van duikapparatuur. Langs het Amsterdam-Rijnkanaal in Houten is een moderne werkplaats ontstaan waar alle apparatuur van de zes duikteams wordt gewassen, getest en gereinigd. Alles wat gebruikt is gaat zonder uitzondering uit elkaar – ook als je er maar twee keer doorheen hebt geademd – en in bakjes per onderdeeltje door een speciaal ontworpen Miele-machine.

Eddy, hoofd van deze werkplaats en betrokken bij de ontwikkeling van deze ‘wasstraat’ zegt: ‘Het gaat er aan de vuile kant in en komt er aan de schone kant uit. Na een nachtje in de droogkast zetten we alles weer perfect in elkaar, zowel de gewone ademmaskers die bij brand worden gebruikt als de duiktoestellen, duikmaskers en ademautomaten. We voeren in deze ademluchtwerkplaats onderhoud uit en repareren waar nodig. Elke automaat gaat dus letterlijk na elk gebruik helemaal uit elkaar en is na een grondig testprotocol weer inzetbaar. Via de bodedienst gaat alles vanuit het centrale magazijn vervolgens weer naar de brandweerposten. Elk onderdeel is gechipt, alles is traceerbaar.’

Veilig, efficiënt, slagvaardig en realistisch

De dag met oefeningen bij de IJssel, de gesprekken met de brandweerduikers in het korps van de Veiligheidsregio IJsselland en het kijkje in Utrecht en Houten geven een duidelijk beeld van duiken bij de brandweer, wat daar allemaal bij komt kijken en wat de uitdagingen zijn voor de manschappen én de brandweerorganisatie als geheel. Ze werken veilig, efficiënt, slagvaardig en realistisch en ontwikkelen continu. Niet alleen om meer mensen en dieren uit het water te kunnen redden, maar ook zeker om zelf beter te worden en veiliger te duiken.

Je kan als duiker bij de (vrijwillige) brandweer als je:

• Als vrijwilliger woont in een omgeving waar een duikteam actief is.
• Je kan solliciteren naar functie als manschap met duiken erbij.
• Minimaal 18 jaar bent.
• Je de aanstellingskeuring en duikmedische keuring haalt.
• Het psychologisch onderzoek positief afrondt.
• Je de opleiding doet tot manschap, de duikopleiding komt erna.
• In de jaren erna elke keer je duikmedische keuring en je Periodiek Preventief Medisch Onderzoek volbrengt.