ARTIS Aquarium

Het ARTIS-Aquarium opende voor het eerst in 1882 en is één van de oudste aquaria ter wereld. Binnen de eeuwenoude muren word je als bezoeker ondergedompeld in de wereld van water, de oerbron van al het leven. Het is niet alleen vissen kijken, het is het verhaal van het belang van water voor álles dat leeft, in het water en op het land. Van hondshaai tot pistoolgarnaal, van boomkikker tot jijzelf.

Rembrandt Sutorius, ARTIS-directeur, is trots op het Aquarium. ‘Het móest gered worden’, zo zegt hij in een welkomstpraatje voor genodigden half in juni. ‘Dit is niet zomaar een aquarium maar het oudste nog functionerende aquarium ter wereld. Voor Amsterdammers in 1882 moet dit een magische plek zijn geweest. In een tijd zonder natuurdocumentaires was het zien van een zeepaardje of een haai alsof je een andere planeet betrad.’

‘Het redden van het pand’, zo vertelt hij verder, ‘blijft niet bij een restauratie. Alle dieren moesten worden verhuisd naar andere dierentuinen en aquaria in Europa. En na de restauratie, moest het water en het leven teruggebracht in het gebouw. Je denkt dat je er bijna bent, maar niets was minder waar. De installatie voor het Noordzee-aquarium kreeg het water niet koud genoeg en moest opnieuw. In een ander bassin dat met veel bloed, zweet en tranen was ingericht, liet een klein stukje van verf los waardoor we weer helemaal opnieuw moesten beginnen. En als klap op de vuurpijl ontstond er een paar weken geleden een lek in het glas van het grootste aquarium door een minuscule productiefout.’

Winactie
We mogen 3 x 2 toegangskaarten voor Artis weergeven. Laat door middel van een mailtje aan info@onderwatersport.org weten waarom jij ze wil winnen. Meedoen kan tot en met 19 juli. De winnaar ontvang bericht van ons in de week van 20 juli.

Vissen-nachtmerrie

Curator Alex Huiberse kreeg zo een logistieke ‘vissen-nachtmerrie’ voorgeschoteld. ‘Want’ zo legt, Sutorius uit, ‘als de aquaria hier niet klaar zijn, kunnen de vissen uit de rest van Europa niet komen en loopt de hele planning vast.’ Maar het team heeft de tegenslagen overwonnen. En met resultaat: de dieren voelen zich thuis. ‘De zeekatten hebben al eieren afgezet en de eerste stekjes van koraal en anemonen groeien in hun nieuwe omgeving.’

De zeekatten hebben eitjes gelegd en die zijn na 35 dagen uitgekomen.

Bron van leven op aarde

Dit Aquarium gaat over meer dan vissen en dieren alleen. ‘Het gaat over water als bron van al het leven op aarde. Zonder water zijn er geen vissen, geen bossen en is er überhaupt geen leven. Het is een unieke plek geworden: een aquarium, maar eigenlijk ook een groot interactief museum.’ Door die beleving lopen we nu op een mooie maandag in juni, een week voor de officiële opening. We ervaren hoeveel er te zien én te doen is. Je reist langs zout- en zoetwaterleven in oceanen, rivieren, koraalriffen, mangroves, diepzeeën en de Amsterdamse gracht. Je kan je eigen onderzeeër bouwen voor een duik naar de oceaanbodem, een hengel uitgooien bij het vis spel – waar je direct leert of het eten van de vis die je vangt wel zo’n goed idee is – of meekijken achter de schermen in de voedselkeuken voor de vissen. Onderweg zie je natuurlijk allerlei bijzondere dieren, van zeekat tot luipaardtrekkervis.

Behalve levende dieren en planten zijn in het Aquarium ook 20 preparaten te zien, waaronder vier opgezette flamingo’s en vijf papegaaiduikers.

Alle ruimtes geven een extra stukje beleving, maar je kan ook ‘gewoon vissen kijken’, zoals ook Huiberse het noemt. De voormalig dierverzorger neemt ons mee door elke ruimte. ‘Vroeger kon je maar een klein deel van het Aquarium zien, nu zie je zelfs ongeveer 90 procent van het monument, inclusief historische ruimtes en wanden die jarenlang verborgen bleven, waaronder de catacomben met het monumentale Lloyd-filtersysteem.’ Hij showt de grote aquaria, verdiept en opnieuw opgebouwd, zodat de dierverzorging, de waterkwaliteit en het dierenwelzijn beter aansluiten bij de eisen van deze tijd. ‘Niet meer de hoeveelheid soorten staat centraal, maar de samenhang tussen dier, plant en leefomgeving.’ De grote zaal roept herinneringen op: het is inderdaad hier dat ik waarschijnlijk écht nieuwsgierig werd naar wat ik allemaal tegen kon komen onder water.

Het was nu of nooit

De restauratie van het Aquarium was écht noodzakelijk. De muren, plafonds en constructies van het gebouw raakten in de afgelopen anderhalve eeuw zwaar beschadigd door zout water uit de aquaria. Alleen een ingrijpende restauratie kon het nog redden voor de toekomst en bood ook de kans om het monument toekomstbestendig te maken. Duurzaamheid vormde daarom vanaf het begin een belangrijk uitgangspunt binnen het ontwerp en het sluit aan bij de bredere ambitie van ARTIS om in 2030 klimaatpositief te zijn. Bij de restauratie zijn historische technieken gecombineerd met hedendaagse innovaties. Zo werd het monumentale Lloyd-waterfiltersysteem behouden en werd het aangevuld met moderne, energiezuinige installaties. Nieuwe zoutwateraquaria zijn gebouwd met zelfhelend beton en basaltvezelwapening, materialen die duurzamer zijn en beter bestand tegen zoutbelasting. Daarnaast kreeg het gebouw monumentaal isolatieglas, lage temperatuur-vloerverwarming en werden 118 zonnepanelen op het dak geplaatst. Ook is het Aquarium voorbereid op aquathermie: een systeem waarbij warmte uit water wordt gebruikt om het gebouw in de toekomst volledig fossielvrij te verwarmen.

‘Alles wat je ziet is vernieuwd’, zegt Huiberse. ‘De aquaria, de decoraties en de rotsen van natuursteen.’ Alleen bij de gracht is de oorspronkelijke kademuur en het brugdeel behouden gebleven, simpelweg omdat dat metselwerk nog in uitstekende staat was. Het Aquarium is wat je noemt ‘een doorloopverblijf’. Huiberse legt uit: ‘De planten groeien uit de aquaria en we hebben een omgeving gecreëerd waar je een beetje het idee hebt dat je het water hoort en het ook een beetje ruikt. In de Amazone-ruimte ruik je het vocht van de jungle, terwijl je in een andere ruimte de zilte lucht van de zee ervaart.’

Elk deel is opgebouwd uit ‘natte’ en ‘droge’ ruimtes. In het Caribische stuk bijvoorbeeld zie je dit goed in praktijk. Huiberse: ‘In de droge ruimte leer je alles over de verbinding tussen het oppervlaktewater en de diepzee. Eenmaal in de natte ruimte van het Caribisch gebied laten we zien hoe verschillende ecosystemen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het is een drieluik — of eigenlijk een vierluik — aan verhalen. De mangroven als kraamkamer, de zeegrasvelden als vitaal ecosysteem, de koraalriffen waar de volwassen dieren terechtkomen en de open oceaan. We laten je zien hoe de vissen trekken, in hun leven of van dag op nacht. Maar je kan ook gewoon vissen kijken. Als je geen informatie wilt, hoef je ook niks te lezen’, benadrukt hij.

Opvallend is dat het koraal nog niet of nauwelijks groeit. ‘We zijn nog niet klaar’, verklaart Huiberse, ‘want koraal heeft tijd nodig om te groeien. We maken gebruik van stekjes en grotere stukken uit onze eigen tijdelijke opvang en van partners zoals Blijdorp en Burgers’ Zoo. We verwachten dat het zeker anderhalf tot wel zeven jaar duurt voordat de riffen volledig zijn uitgegroeid. ‘Het is trouwens voor de bezoeker ook leuk om het te zien groeien, zo ziet het Aquarium elke keer dat je er komt er weer anders uit.’

Zes werelden onder één dak

De hele vernieuwing geeft een modernere uitstraling, maar ook een groter leefgebied voor de dieren: de totale oppervlakte van de aquaria is veel groter. Het Aquarium draait op zes grote, zelfgebouwde hoofdsystemen, naast enkele losse aquaria met een eigen filter. Deze zijn verdeeld in twee zoetwatersystemen en vier zoutwatersystemen. Het grootste verschil tussen deze systemen is de temperatuur, die nauwkeurig wordt geregeld: koud zeewater (ca. 10 graden) voor de soorten uit onze eigen Noordzee, gematigd water (18 graden), een ‘halfwarme’ zone voor diverse overgangsgebieden en tropisch water (24 graden) specifiek voor de koralen en tropische vissen.

In totaal stroomt er 1 miljoen liter water door het ARTIS-Aquarium. Daarvan is 60 procent zeewater en 40 procent zoet water. Wist je dat het meeste zeewater afkomstig is uit de Oosterschelde in Zeeland? Het water voor de koraalriffen maken ze zelf aan.

Overal kan je kijken, en leren. Zelfs op de gang naar de toiletten. Hier zie je de ‘Oosterschelde-route’. Op een gedetailleerde dwarsdoorsnede van het Aquarium is te zien hoe ons zeewater helemaal vanuit de Oosterschelde per truck naar Amsterdam komt. De tekening van Jan Rothuizen staat vol met ‘leuke weetjes en ook een beetje grapjes’, zo zegt Huiberse, ‘zodat je spelenderwijs leert hoe het filtersysteem werkt en hoe de verschillende vloerniveaus in elkaar zitten.’

De Amsterdamse gracht, de reis door Nederlands water, de wetenschappelijke tocht door de oceanen als één geheel of de route van de Rijn met al haar aftakkingen in het hele land, de wateren van de Noordzee en andere ecosystemen, de Middellandse Zee en de tropische wateren. Het is echt te veel om te beschrijven, wat je kan zien en ervaren. En wie klaar is met de ‘levende’ wereld, kan zich nog vermaken met kunst, niet-levende collecties (zoals opgezette exemplaren van de reiger en de papegaaiduikers) en later dit jaar ‘de ruimte voor verandering’. Deze ruimte is volledig gewijd aan hoopvolle oplossingen en initiatieven.

Adem in en duik onder water… want water is de bron die leven geeft aan alles.

Ontworpen vanuit het dier

Bij het ontwerp stond voor de dierverzorgers steeds dezelfde vraag centraal: welke dieren kunnen we hier op een verantwoorde manier houden? Kunnen we ze voldoende ruimte bieden, wat hebben ze nodig om natuurlijk gedrag te kunnen vertonen en kunnen we ze de juiste voeding geven? Achterwanden, schuilplaatsen, stromingen, beplanting, lichtomstandigheden en waterkwaliteit zijn afgestemd op de soorten die er leven. Dierverzorger Marco Dall’Ara vertelt hierover: ‘Mijn werk bestaat uit observeren, voeren en schoonmaken. Dat is de basis. De grotere aquaria zorgen voor meer ruimte en een beter welzijn van de dieren. Daarnaast kunnen wij de verblijven ook beter onderhouden, bijvoorbeeld doordat we in de bassins kunnen duiken om schoon te maken.’ Dat de samenhang tussen dier, plant en leefomgeving centraal staat, beaamt hij: ‘Nieuwe dieren voegen we niet allemaal tegelijk toe. Elke toevoeging heeft invloed op het systeem, dus dat bouwen we rustig op. We kijken goed hoe alles zich ontwikkelt en houden de waterwaarden in de gaten. Door te meten en vooral veel te observeren krijg je een goed beeld van wat er in zo’n aquarium gebeurt. En zo kan iedere soort bijdragen: een verhaal over water, biodiversiteit en verbonden ecosystemen.’

Het vernieuwde Aquarium zal ongeveer 250 diersoorten huisvesten

Dat meten en schoonmaken vindt Marco het allerleukste. ‘Ik werk al zo’n 25 jaar in Artis Wat ik mooi vind aan dit werk is dat geen dag hetzelfde is. Van voeren en observeren tot duiken, waterkwaliteit controleren en nadenken over hoe we onze filtersystemen kunnen verbeteren. Alles wat we doen staat in dienst van de dieren. Mijn grootste voldoening haal ik uit het gezond houden van de vissen en andere aquariumbewoners, zodat ze zich goed kunnen ontwikkelen en echt kunnen floreren. Daar steek ik graag al mijn energie in’

Terugkeer of nieuwe bewoner

Het merendeel van de dieren is nieuw in het Aquarium en een klein aantal keerde terug. Zij woonden tijdens de restauratie in andere dierentuinen of in het pop-up aquarium achter de schermen in ARTIS: een soort dierenopvang intern, waar de dierverzorgers al die jaren van de verbouwing goed voor ze hebben gezorgd. ARTIS kijkt bij het huisvesten van alle dieren, planten en koralen kritisch naar de herkomst en toekomstbestendigheid van soorten. Het grootste deel van de dieren is afkomstig uit erkende dierentuinen en aquaria via uitwisseling. Voor enkele soorten zijn er soortbehoud programma’s, waar ARTIS aan meewerkt. Zoals voor de haaien- en roggensoorten, vele zoetwatervissen en inheemse diersoorten zoals de vuursalamander. Dergelijke programma’s zijn voor aquatische soorten echter nog een stuk beperkter dan voor zoogdieren en vogels, omdat de wetenschappelijke kennis hierover wereldwijd nog in de kinderschoenen staat. Daarnaast is een klein deel van de soorten afkomstig van professionele, duurzame kwekerijen.

Een heel beperkt aantal dieren in het Aquarium is afkomstig van vormen van wildvangst. In een enkel geval is een dier (oorspronkelijk) afkomstig uit het wild, zoals bij dieren die essentieel zijn voor het ecosysteem onder water maar waarbij het nog niet lukt om ze te laten voortplanten buiten hun leefgebied, zoals zee-egels, pincetvissen en koraalvlinders. Sommige dieren die ze opvangen vanuit andere aquaria of in een uitzonderlijk geval van een particulier zijn van oorsprong wild. Artis kan ze hier een beter verblijf bieden. De mbu-kogelvis is hiervan een voorbeeld. Het dier komt bij iemand thuis vandaan, waar hij al snel te groot werd voor het aquarium. En voor sommige dieren is nú actie nodig. Daarvoor wil ARTIS samen met andere aquaria een soortbehoud programma opzetten om de soort op de lange termijn te kunnen behoeden van uitsterven.

Een voorbeeld hiervan is de blauwe doktersvis uit de Cariben. Daarnaast zette ARTIS voor de kleine verpleegsterhaai zelf een Europees soortbehoud programma op én ze doet DNA-onderzoek om meer te leren over hun genetische diversiteit en herkomst. ‘Zo weten we of en hoe deze populatie in de toekomst eventueel kan bijdragen aan het versterken van de populatie in het wild. Ook ondersteunen we organisaties in Nederland, zoals RAVON die de trek van palingen monitort en vanuit de knelpunten zoekt naar kansen en verbeterpunten voor deze ernstig bedreigde diersoort. En internationaal helpt ARTIS bijvoorbeeld bij het beschermen van de zeldzame Evers rijstvis in Indonesië, door een reservepopulatie op te bouwen in zowel Europa als op Sulawesi en samen met lokale organisaties het leefgebied te herstellen’, zegt  over dit soort programma’s.

De kleine verpleegsterhaaien hebben sinds hun terugkeer al 16 eieren afgezet.

Uiteindelijk is het ARTIS-Aquarium niet alleen maar meer een gebouw vol waterbakken met daarin exotische vissen. Zoals de directeur van ARTIS zegt: ‘ Ik hoop dat de kinderen die hier straks weer rondlopen, net als hun overgrootouders vroeger, met hun neus tegen het glas zullen staan van verwondering. Dat ze gaan genieten van de natuur, er van gaan houden en er uiteindelijk beter voor willen gaan zorgen.’

De foto’s zijn gemaakt door Christiaan de Bruijne, Kirsten van Santen, Edwin Butter en Ronald van Weeren.