Hoewel er in de periode dat het water aangenaam is veel meer dieren te vinden zijn, zijn er in de winter dieren die je in de zomer niet tegen zal komen. Andersom is dat natuurlijk ook waar. Voor veel duikers is het leuk om het beestje op naam te brengen. De naam wordt in het logboek geschreven en that’s it. Sommige duikers gaan verder, hoe leven de dieren, wat eten ze, in welke tijd zijn te vinden en ga zo maar door. Anemoon.org heeft daar een uitstekende site voor ontwikkeld. Onopgeloste vragen worden op Facebook vaak beantwoord door echte biologen en er zijn inmiddels genoeg sites voor verschillende diergroepen of specifieke gebieden. Ga je je iets meer verdiepen in het onderwaterleven kom je vaak tot verrassende resultaten. Wat boven water nogal eens gefronste wenkbrauwen oplevert is onder water vaak de normaalste zaak van de wereld.
Omgekeerde wereld
In Nederland paaien de meeste vissen in de lente en vroege zomer. Sommige vissen leggen de eieren, het mannetje bevrucht ze en dan zijn ze verdwenen. De eieren worden aan hun lot over gelaten. Weer andere vissen doen aan broedzorg. Veel duikers gaan in het voorjaar op zoek naar de snoekbaars. Als de eieren gelegd zijn bewaakt het mannetje de eieren. Niet het vrouwtje, het mannetje. De mannetjessnoekbaars zal de eieren met hand en tand verdedigen. Menig duiker die het waagt om te dichtbij te komen heeft dat al eens moeten bekopen met een beet in de cap of zelfs krassen op de lenspoort van de scherpe tanden. Maar de snoekbaars is echt niet de enige die aan broedzorg doet. Wat dacht je van het zeepaardje, de snotolf, het stekelbaarsje en ga zo maar door. Ook het stekelbaarsje is in deze tijd een zeer dapper visje. Dit visje van nog geen vijf centimeter zal er niet voor terugdeinzen om ook jou als duiker aan te vallen. Gelukkig kan hij niet zoveel schade aanrichten als de snoekbaars. Voordat de eitjes gelegd worden, zijn er veel mannetjesvissen die zich mooi maken om een vrouwtje te lokken. Ja, niet het vrouwtje maar het mannetje maakt zich mooi. In de winter gaan we op zoek naar de oranjerode mannetjessnotolf. In de lente gaan we in zoet water op zoek naar de mannetjesstekelbaars die een mooie rode buik heeft. Onder water de omgekeerde wereld, of hebben we boven water misschien de omgekeerde wereld?
Vrouwtje wordt mannetje, of andersom
Hele discussies worden boven water gevoerd en iedereen vindt er wat van, maar onder water is geslachtsverandering bij sommige vissen de normaalste zaak van de wereld. Lipvissen veranderen van vrouwtje naar mannetje. Vaak door het wegvallen van het dominante mannetje of om het voortplantingssucces te vergroten. Bij de driebandanemoonvissen is het precies andersom. De grootste vis in de anemoon, waar meerdere drieband anemoonvissen samen leven, is het vrouwtje. De op een na grootste vis is een mannetje. Alleen deze twee paren, de rest zit op de reservebank. Gaat het vrouwtje dood, dan transformeert het mannetje tot vrouwtje. De dan op een-na-grootste vis is het mannetje dat mag paren. De rest komt een stapje hoger in de hiërarchie. Als klap op de vuurpijl zijn er ook nog vissoorten die bij het verschijnen van een groter mannetje weer terug kunnen veranderen in een vrouwtje, bijvoorbeeld bij de dwergkeizersvis.
Mannetje én vrouwtje
We laten de vissen even achter ons en gaan een kijkje nemen bij de slakken. Veel slakkensoorten zijn hermafrodiet oftewel tweeslachtig. Ze zijn mannetje en vrouwtje tegelijk. Ze kunnen zichzelf niet bevruchten maar als twee slakken paren hebben ze beide bevruchte eieren. Het kan ook nog op een andere manier. In het zoete water zie je in het voorjaar vaak een ketting van slakken. De voorste slak wordt bevrucht door de slak er achter en zo wordt in het hele rijtje de voorste slak bevrucht door degene erachter. Een slakkenorgie zullen we maar zeggen. Niet alleen slakken maar veel onderwaterleven is hermafrodiet, zeker in zout water.
De man in de ban
Als klap op de vuurpijl zijn er ook nog dieren die helemaal geen man nodig hebben. De eitjes worden niet bevrucht maar toch komen ze uit. Maagdelijke voortplanting of parthenogenese met een moeilijk woord. Jenkins waterhorentje, een klein zoetwaterslakje is zo’n voorbeeld. Natuurlijk heeft dat ook nadelen. De dieren zijn genetisch identiek en daarmee worden ook de minder goede eigenschappen overgenomen. Hoewel zeldzaam blijken er toch mannetjes Jenkins waterhorentjes te bestaan. Die zullen dan wel zorgen voor de o zo belangrijke genetische variatie. Een andere vorm van ongeslachtelijke voortplanting is het klonen. In zoet water zijn dat bijvoorbeeld de Hydra’s. Een klein stukje Hydra snoert af en er ontstaat een tweede Hydra, natuurlijk ook hier genetisch identiek.
De zoetwaterkwalletjes doen het op weer een andere manier, ze leven het grootste gedeelte van het jaar als heel kleine poliep. In de late zomer ontstaan de kwalletjes. De poliepen kunnen zich vermeerderen door deling waardoor een hele kolonie ontstaat, ja, genetisch identiek. De kwalletjes die hieruit ontstaan zijn daarom ook identiek en allemaal ofwel mannetje ofwel vrouwtje. De kwalletjes kunnen zich geslachtelijk voortplanten maar omdat ze allemaal ofwel man ofwel vrouw zijn is dit vrij zeldzaam.
Nog indrukwekkender zijn de platwormen. Ze zijn hermafrodiet en planten zich geslachtelijk voort. Voor zover niets nieuws onder de zon. Maar snij je een platworm in tweeën dan groeien beide stukken uit tot twee volledige platwormen. Snij hem in vieren dan krijg je vier platwormen!
Voortplanting onder water, de evolutie heeft er van alles op bedacht. Genetisch misschien niet altijd even verantwoord maar het blijkt te werken. Mannetjes die zich mooi maken voor een vrouwtje, mannetjes die voor het nageslacht zorgen. Vrouwtjes die mannetjes worden, of andersom. Het leven is goed onder water…