Meer uitleg is niet nodig. Binnen enkele seconden verandert een groep ontspannen snorkelaars in een geoliede machine. Vinnen worden aangetrokken, duikmaskers worden opgezet en camera’s worden uit hun veilig plek gehaald. Niemand vraagt waarom. Niemand vraagt wat er is gezien. Iedereen vertrouwt op de ervaring van Rainer en Silke, die deze wateren al jarenlang lezen alsof het een open boek is. 
Nog voordat de boot volledig stil ligt roept Rainer; Go, Go, Go en ik glijd vanaf de rand van de boot het water in.
Onder me verschijnt geen rustige blauwe oceaan, maar een wereld waarin alles tegelijkertijd lijkt te gebeuren. Common dolphins schieten met duizelingwekkende snelheid langs me heen. Een zeeleeuw draait als een torpedo om een compacte school sardines, terwijl tientallen jan-van-genten zich als witte speren door het wateroppervlak boren. Zilverflitsen schieten alle kanten op. Overal is beweging. Ik probeer het tafereel te bevatten, maar merk al snel dat dit onmogelijk is.
Ik pak snel mijn camera er bij. Shit…hij stelt niet scherp! Ik maak wat foto’s maar deze zijn compleet wazig. De golven tillen mij op en laten we direct weer zakken waardoor de horizon en de boot waar ik zojuist nog in zat volledig uit het zicht verdwijnt.
Nog een keer een foto maken…Weer niets! Uitgerekend op het moment waarop ik maanden heb gewacht, weigert de autofocus van de camera dienst. Terwijl de actie zich voor mijn ogen blijft afspelen, verdwijnen kostbare seconden. Tegen de tijd dat ik het probleem probeer te vinden, lost de baitball alweer op. Dolfijnen verdwijnen in het blauw, vogels stijgen op en onderwater keert de rust terug naar een rust die bijna ongeloofwaardig voelt na zoveel explosieve activiteit. Wanneer ik later weer aan boord klim, overheerst vooral frustratie. Is dit het…Is dit de Sardine Run??
Maandenlang had ik uitgekeken naar een natuurfenomeen dat door veel onderwaterfotografen wordt omschreven als de ultieme ontmoeting tussen roofdier en prooi. In mijn hoofd zag ik spectaculaire composities voor me van dolfijnen die dwars door compacte scholen sardines schoten, walvissen die onverwacht uit de diepte opdoken en zeevogels die als projectielen het water in stortten.
De werkelijkheid bleek een stuk weerbarstiger.
Ik voel mij licht misselijk door het slechte weer, de constant hoge golven en het enorme tempo waarmee alles is gegaan. En nog voordat de dag voorbij is, zit ik op de rand van de boot en denk ik zelfs heel even: als dit de Sardine Run is, dan is het misschien helemaal niets voor mij.
Natuurtheater
Iedere winter, wanneer enorme scholen Zuid-Afrikaanse sardines langs de Oostkaap trekken, verandert een deel van de Indische Oceaan in één van de spectaculairste natuurtheaters ter wereld. De miljoenen vissen vormen een enorme voedselbron voor vrijwel alles wat groter is dan zijzelf. Common dolphins drijven de scholen samen tot compacte baitballs, zeeleeuwen schieten er met ongelooflijke snelheid doorheen, Brydevinvissen verschijnen uit het niets en boven het water wachten duizenden jan-van-genten op het juiste moment om zich als kogels naar beneden te storten. Maar wie denkt dat de Sardine Run een voorstelling is die zich dagelijks volgens een vast script afspeelt, begrijpt er niets van. Daar kom ik al snel achter. Niets laat zich voorspellen, maar dan ook echt niets! Sommige dagen vind je binnen een half uur een actieve baitball. Op andere dagen vaar je uren zonder meer te zien dan een paar verspreide vogels aan de horizon. De oceaan bepaalt het tempo en iedereen die denkt haar te kunnen sturen, verliest vroeg of laat dat gevecht.
Juist daarom vertrekken we vroeg op de dag. Net na zonsopkomst schuiven de gasten in het Guest House aan voor het ontbijt. Camera’s zijn de avond ervoor al opgebouwd, batterijen opgeladen en geheugenkaarten geleegd. De gesprekken gaan nauwelijks over instellingen of objectieven. Veel interessanter is de vraag wat de oceaan vandaag zal prijsgeven. Het is onze allereerste ochtend, wanneer halverwege het ontbijt Silke binnen komt lopen: ‘We have to go!’ 
Meer zegt ze niet. Rainer heeft onderweg naar de haven activiteit op zee gezien en binnen enkele minuten zitten we in de auto. De lucht oogt grijs en onheilspellend. Regendruppels tikken tegen de voorruit terwijl de wind over East London jaagt. In de beschutting van de haven lijkt de wereld nog overzichtelijk. Grote autocarriers liggen afgemeerd op de achtergrond zeilboten deinen rustig aan hun lijnen en niets verraadt wat zich een paar honderd meter verderop afspeelt. Pas wanneer de boot de pieren van de haven passeert, verandert alles.
Een lange deining tilt de RIB moeiteloos omhoog. Heel even kijk ik uit over de oceaan, waarna de boot met een harde klap in het dal tussen twee golven terechtkomt. Buiten staat een swell van vier tot vijf meter en het kost meer energie om mezelf vast te houden dan om om me heen te kijken. Opvallend genoeg lijken alleen Rainer en Silke daar geen enkele moeite mee te hebben. Waar ik vooral bezig ben overeind te blijven, glijdt zijn blik onafgebroken over het water. Niet zoekend naar sardines, maar naar aanwijzingen. Een groep vogels die net iets langer boven dezelfde plek cirkelt. Een donkere rugvin die slechts een fractie van een seconde zichtbaar is. Een subtiele verandering in het gedrag van dolfijnen.
Oceaan lezen
Ik zie niets en zij zien alles. Pas later in de week begin ik te begrijpen dat de Sardine Run veel minder draait om geluk dan ik vooraf dacht. Natuurlijk heb je geluk nodig, maar zonder ervaring vaar je er net zo gemakkelijk aan voorbij. Rainer en Silke zoeken geen dieren; zij lezen een oceaan die voortdurend kleine signalen afgeeft.
Dat besef verandert langzaam mijn eigen manier van kijken. Aan het begin van de reis dacht ik dat de sardines het hoofdonderwerp waren. In werkelijkheid blijken ze slechts de aanleiding voor een veel groter verhaal. Je vertrekt iedere ochtend met dezelfde verwachting. Misschien vandaag. Misschien ligt die ene perfecte baitball straks achter de volgende golf. Misschien wordt dit de dag waarop alles samenvalt. Maar al snel leer je dat de Sardine Run zich niets aantrekt van jouw planning. De oceaan heeft haar eigen ritme en hoe sneller je dat accepteert, hoe meer je begint te zien.
Dat merk ik op de tweede vaardag. De wind is gaan liggen en de oceaan oogt bijna vriendelijk. De boot snijdt rustig door het water terwijl de kustlijn van East London langzaam achter ons verdwijnt. Niemand praat veel. Niet omdat we niets te zeggen hebben, maar omdat iedereen voortdurend de horizon afspeurt. Je kijkt automatisch mee. Eerst zonder precies te weten waarnaar, later herken je steeds meer patronen. Een groep vogels die plotseling van richting verandert. Een donkere rug die heel even door het oppervlak breekt. Een verre blow die zich slechts een fractie van een seconde laat zien.
Rainer lijkt al die signalen moeiteloos met elkaar te verbinden. Regelmatig verandert hij een paar graden van koers, lang voordat iemand anders iets heeft gezien. Soms blijkt het loos alarm. Vaker heeft hij opnieuw gelijk. Dan verschijnen de eerste rugvinnen. Niet één of twee, maar tientallen. En even later honderden. Het zijn de Common dolphins. Overal waar ik kijk verschijnen rugvinnen aan de oppervlakte. De groep strekt zich uit over honderden meters. Rainer schat dat we worden omringd door zeker twee- tot driehonderd dieren. Toch gebeurt er iets opmerkelijks. Hij zet geen hoge snelheid in en probeert de groep ook niet af te snijden. In plaats daarvan vaart hij rustig vooruit, legt de boot stil en gebaart dat we het water in kunnen. Onder water ontvouwt zich een compleet andere wereld.
Dolfijnen bewegen zich overal om ons heen. Ze zwemmen onder ons door, passeren links en rechts en verdwijnen vervolgens weer in het diepe blauw. Het zijn er zoveel dat mijn ogen voortdurend nieuwe dieren ontdekken. Toch komt er geen enkele echt dichtbij. Zodra een dolfijn onze richting kiest, buigt hij subtiel af en vervolgt zijn eigen route. Dat is misschien wel het mooiste aan deze ontmoeting. Deze dieren doen niets voor ons. Ze zwemmen niet naar ons toe, ze poseren niet, Ze laten zich niet verleiden. Wij zijn slechts bezoekers die heel even getuige mogen zijn van hun wereld.
Bijna een half uur lang volgen we de groep. Geen jacht. Geen baitball. Geen explosieve actie. Alleen honderden wilde dolfijnen die onverstoorbaar hun eigen koers volgen. Wanneer we uiteindelijk terug aan boord klimmen, realiseer ik me dat ik nauwelijks heb nagedacht over mijn camera. Natuurlijk heb ik foto’s gemaakt, maar veel belangrijker was het besef dat sommige ontmoetingen geen spektakel nodig hebben om onvergetelijk te worden. Nog diezelfde middag wacht de volgende verrassing. In de verte verschijnt een hoge witte blow. Rainer schreeuwt: ‘Bryde’s whale!’ en vertraagt direct. Niemand beweegt. We kijken hoe de walvis meerdere keren rustig bovenkomt om adem te halen en daarna weer verdwijnt. Pas wanneer duidelijk wordt dat het dier een voorspelbaar patroon blijft volgen, besluit hij dat we het water in kunnen.
Met z’n vieren laten we ons geruisloos naast de boot zakken. Een paar seconden gebeurt er niets. Dan klinkt Silke’s stem: ‘Left!’ Vanuit het blauw tekent zich langzaam een enorme schaduw af. Zonder haast glijdt de Brydevinvis langs ons heen. Hij kijkt niet naar ons. Hij ontwijkt ons niet. Hij accepteert dat wij er zijn. Even later verdwijnt hij weer in de diepte, draait ergens buiten ons zicht een ruime bocht en verschijnt opnieuw, en opnieuw. Wat begint als een korte ontmoeting groeit uit tot bijna drie kwartier snorkelen met hetzelfde dier. Iedere keer volgt hij exact hetzelfde rustige ritme. Ademhalen, langszwemmen en weer terugkeren. Terwijl ik hem voorbij zie glijden, besef ik hoe anders deze reis verloopt dan ik had verwacht. Ik kwam naar Zuid-Afrika voor explosieve actie en spectaculaire foto’s. In plaats daarvan leert de oceaan me iets heel anders: geduld.
De beloning
Hoe beter je de oceaan leert kennen, hoe minder je haar probeert te voorspellen. Misschien is dat wel de grootste verandering die zich tijdens de Sardine Run ongemerkt voltrekt. De eerste dagen stap ik iedere keer het water in met een lijstje in mijn hoofd. Ik wil dolfijnen fotograferen die door een baitball schieten. Een zeeleeuw op het perfecte moment. Jan-van-genten die zich als projectielen op de sardines storten. Iedere duik voelt als een nieuwe kans op die ene foto. Maar gaandeweg verdwijnen die verwachtingen.
Niet omdat de ontmoetingen minder indrukwekkend worden, maar omdat ik ontdek dat de oceaan zich niets aantrekt van mijn plannen. Zij bepaalt het ritme. Ik hoef alleen nog maar te volgen. Die les wordt halverwege de week op de mooiste manier denkbaar bevestigd. Want in de verte verschijnen twee bultruggen. Zelfs vanaf de boot is zichtbaar dat ze ontspannen zijn. Regelmatig slaan ze met hun enorme borstvinnen op het wateroppervlak, terwijl een groep common dolphins om hen heen zwemt. Er lijkt geen jacht plaats te vinden. Geen chaos. Geen explosie van activiteit. De dieren delen simpelweg hetzelfde stuk oceaan.
Zoals altijd neemt Rainer geen overhaaste beslissingen. Hij kijkt, hij wacht, kijkt opnieuw! Pas wanneer hij zeker weet dat de walvissen volledig ontspannen blijven, knikt hij naar ons.
You want to try it, to go snorkeling with humpbacks?
Binnen enkele seconden liggen we in het water. Het zicht is verrassend goed. Een volwassen bultrug hangt vrijwel bewegingloos in het water, alsof zijn tientallen tonnen gewicht hier geen betekenis meer hebben. Iedere rustige slag met zijn staartvin verplaatst hem geruisloos door het water. Ik begin foto’s te maken, maar houd bewust afstand. Bij zulke dieren ben jij degene die zich moet aanpassen, nooit andersom. Dan verschijnt onder mij een tweede silhouet. In eerste instantie denk ik dat het de andere volwassen walvis is. Pas wanneer de schaduw dichterbij komt, zie ik het, het is een kalf! 
Langzaam stijgt het vanuit de diepte omhoog. Recht mijn kant op. Alsof nieuwsgierigheid belangrijker is dan voorzichtigheid, blijft het stijgen tot we elkaar op nog geen halve meter afstand passeren. Door mijn zoeker kijk ik recht in zijn oog. Zij lijkt geen angst te hebben, geen paniek. Alleen nieuwsgierigheid. Een paar seconden bestaan er geen camera’s meer, geen andere snorkelaars, geen boot en geen oceaan vol verwachtingen. Er zijn alleen een jonge bultrug en ik. Daarna draait het dier langzaam weg en zwemt terug naar zijn moeder.
Terug aan boord blader ik vluchtig door de foto’s. Natuurlijk hoop ik dat er een paar scherpe beelden tussen zitten, maar voor het eerst deze week maakt het me eigenlijk niet zoveel uit. Zelfs als iedere opname mislukt zou zijn, zou deze ontmoeting precies dezelfde betekenis hebben gehouden. En nog steeds krijg ik kippenvel wanneer ik eraan terugdenk. Het is zonder twijfel de mooiste ontmoeting die ik ooit onder water heb gehad.
De dagen daarna brengen opnieuw alles waar de Sardine Run beroemd om is. We zien actieve baitballs, honderden common dolphins, jagende zeeleeuwen en jan-van-genten die zich met duizelingwekkende snelheid op de sardines storten. De camera draait overuren en de geheugenkaarten lopen snel vol. Toch merk ik dat mijn aandacht blijvend is veranderd. Regelmatig laat ik mijn camera even zakken. Niet omdat ik geen foto’s meer wil maken, maar omdat ik heb geleerd dat sommige herinneringen groter zijn dan het beeld dat je ervan kunt vastleggen. Maar toch blijft fotografie blijft voor mij de mooiste manier om verhalen te vertellen.
Wanneer we na de laatste vaardag terugvaren naar East London, voelt de boot vreemd genoeg als een vertrouwde plek. Een week eerder stapte ik aan boord met een hoofd vol verwachtingen. Nu stap ik af met iets veel waardevollers: begrip!
Ik begrijp eindelijk waarom zoveel mensen jaar na jaar terugkeren naar de Sardine Run. Niet omdat iedere dag spectaculair is en ook niet omdat iedere baitball perfect is. En zeker niet omdat je gegarandeerd thuiskomt met de foto waar je van droomde. Ze komen terug omdat geen enkele dag hetzelfde is. Omdat iedere ontmoeting een cadeau is dat de oceaan net zo gemakkelijk weer kan afpakken. Omdat je hier niet bepaalt wat je gaat zien, maar leert waarderen wat je krijgt.
Mini Safari
Voordat we terugvliegen, maken we nog een korte safari door het Mpongo Private Game Reserve. Zuid-Afrika staat natuurlijk bekend om haar prachtige natuurreservaten en safari’s. Helaas hebben wij daar geen tijd voor en dit is een klein natuurreservaat in de buurt van East Londen. Voor ons een reden om te bezoeken. We besluiten de safari aan het einde van de middag met de ondergaande zon te doen. Al snel in het park steken giraffen nieuwsgierig hun kop boven de struiken uit, zebra’s kruisen ons pad en olifanten verdwijnen geruisloos tussen de bomen. Het voelt als een passend afscheid van een land dat veel meer bleek te bieden dan alleen de oceaan.
Thuis, achter mijn computer, verschijnen duizenden foto’s op mijn scherm. Dolfijnen. Zeeleeuwen. Jan-van-genten. Brydevinvissen. Baitballs. En natuurlijk de jonge bultrug. Maar terwijl ik de beelden selecteer, realiseer ik me dat geen enkele foto laat zien wat deze reis werkelijk bijzonder maakte. Dat was niet één ontmoeting, niet één soort en zelfs niet de miljoenen sardines waarvoor ik naar Zuid-Afrika was afgereisd.
De Sardine Run bleek uiteindelijk geen verhaal over sardines. Het werd een verhaal over geduld. En over de bijzondere momenten die pas ontstaan wanneer je accepteert dat de natuur zich niet laat regisseren. Misschien is dat wel de mooiste les die de oceaan me heeft gegeven. En precies daarom weet ik zeker dat ik ooit terugkeer naar de Sardine Run!